Maria Kroczak
SP Wicina

OCENIANIE W SZKOLE



          Najtrudniejszym i najbardziej skomplikowanym elementem procesu edukacyjnego jest ocenianie pracy i osiągnięć uczniowskich. Ocenianie nie jest celem samym w sobie. Jest procesem i systemem, którego głównym celem jest wspomaganie pracy nauczycieli i rodziców nad sprawnym i mądrym wchodzeniem z życie młodych ludzi.
          Badania prowadzone pod katem wpływu stopni na naukę ucznia wykazały, że dzieci pracują więcej i chętniej, jeżeli mają za to otrzymać ocenę. Zadanie do wykonania musi być jednak interesujące, a ocena wzbudzać motywację do dalszej pracy. Nie można pozwolić, aby uczniowie przestali wierzyć w możliwość osiągnięcia sukcesu i przestali w ogóle się starać.
          Zgadzam się z wypowiedziami nauczycieli konsultantów Lucyny Kusiak i Wioletty Wodnickiej, że „... większość nauczycieli woli uczyć, niż oceniać, a to z powodu częstych wątpliwości, czy posiadana ilość informacji o uczniu wystarczy, by móc go rzetelnie, obiektywnie oceniać” (1)
          Jeżeli nauczyciel żyje w przekonaniu, że na każde jego pytanie istnieje jedna prawidłowa odpowiedź, którą sam podał, to nie ma szans na dokonanie pomiaru przyrostu wiedzy ucznia, ani na prawidłowe relacje interpersonalne. Nauczyciele od lat oceniali tylko wiedzę. Dziś ocenia się umiejętność myślenia, twórcze rozwiązywanie problemów, wykorzystanie wiedzy w praktyce, kreatywność, efektywną pracę zespołową. A z takim właśnie ocenianiem pojawiają się poważne problemy.
          Nie oznacza to, że nauczyciele posiadają złą wolę w ocenianiu i oceniają niesprawiedliwie. Proces oceniania należał i należy do najdrażliwszych problemów szkolnych i nigdy nie przestanie być zagadnieniem kontrowersyjnym. Jak więc oceniać, by robić to obiektywnie, rzetelnie i w miarę sprawiedliwie? Wielu nauczycieli zastanawia się, czy oceniać wszystkich jednakowo, czy też prowadzić indywidualizację oceniania. Co oznaczają pojęcia rzetelność, obiektywizm, sprawiedliwość? Zanim nauczyciel odpowie sobie na te pytania musi bardzo wnikliwie zapoznać się z rozporządzeniami MENiS w sprawie zasad oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów, a w szczególności, co to jest ocenianie, na czym polega, co obejmuje i jakie są jego cele?
          Ocenianie według Krzysztofa Wiczkowskiego „...jest sprawiedliwe w przypadku zgodności nauczyciela i ucznia wobec kryteriów i norm ustalonych w partnerski sposób rzetelności i podporządkowania się im realizacji ( z dopuszczeniem możliwości wspólnie uzgodnionych, ewentualnych zmian...”)(2)
          Kryteria oceniania w szkole muszą być więc jasne i zrozumiałe dla ucznia. Oprócz wielu funkcji, jaką spełnia ocena w całej edukacji ucznia i pracy szkoły najważniejsze są te dwie:
  1. informacyjna, która ukazuje uczniowi i jego rodzicom, jaką wiedzę i umiejętności opanował,a z którymi ma problemy,
  2. motywująca, która pobudza ucznia do dalszej pracy, do osiągnięcia większych sukcesów.
Jeżeli nauczyciel o tym zapomina to ocenianie nigdy nie będzie wspierającym ogniwem w szkole.
          Najważniejszymi cechami oceniania jest rzetelność i trafność. Rzetelna ocena pojawia się wówczas, kiedy kilku nauczycieli sprawdza tę samą pracę i wystawia taką samą ocenę. Trafność oceniania polega natomiast na mierzeniu umiejętności wykorzystania takiej wiedzy, która jest przedmiotem badania.
          Te dwie ważne cechy są bardzo trudne w realizacji. Dlatego też tak ważne podkreślam jeszcze raz jest sprecyzowanie jasnych i zrozumiałych dla wszystkich kryteriów oceniania. Podstawa programowa i standardy wymagań egzaminacyjnych podają treści, która stanowią trzon wiedzy z każdego przedmiotu. Szkoły opracowują Wewnątrzszkolne Systemy Oceniania (WSO), a nauczyciele Przedmiotowe Systemy Oceniania (PSO), wybierają odpowiednie programy nauczania, opracowują plany wynikowe, określają wymagania. Zgodnie z rozporządzeniem MEN z 1999r. na podstawie opinii poradni psychologiczno-pedagogicznej obniżają wymagania edukacyjne dla dzieci z problemami edukacyjnymi. Nauczyciele poznają środowisko dziecka, a jednak coraz więcej pojawia się błędów w ocenianiu, coraz więcej dzieci ma problemy z nauką. Dlatego tak się dzieje?
Może system oceniania nie jest dostosowany do potrzeb, trudności i oczekiwań środowiska?
          Rodzice bardzo często mówią nauczycielom, że ich dziecko w domu umie, zna odpowiedzi na podane pytania a zapytane w szkole otrzymuje ocenę niedostateczna. Rodzice mają żal i pretensje do szkoły. Przyczyną takiego stanu rzeczy są różne sytuacje społeczne. Jeżeli dziecko traktuje rozwiązanie problemu jako sytuację zagrażającą jego bezpieczeństwu następuje blokada emocjonalna. Jest to jego działanie obronne. Dziecko posiada niski poziom odporności emocjonalnej. Należy pomóc mu, znaleźć przyczyny takich zachowań, a nie karać złymi ocenami. Informacje przekazywane przez rodziców mają dać nauczycielom wskazówkę pracy z uczniem.
          Wielu uczniów przeżywa stres spowodowany lękiem przed niektórymi lekcjami. Niepokojący jest fakt, iż tymi lekcjami są: wychowanie fizyczne, plastyka, muzyka, technika, religia. Nauczyciel powinien zbadać zjawisko negatywnego stosunku do tych przedmiotów. Może wymagania stawiane uczniom są zbyt wysokie do ich możliwości. Może śpiewanie w obecności kolegów na środku klasy staje się problemem ze względu na niski poziom funkcjonowania społecznego. Może uczeń boi się uderzeń piłką, bo to jest ponad jego wytrzymałość psychiczną. Dlatego też „Kryteria, które nauczyciele przyjmują za postawę oceniania, powinny zawierać możliwość uwzględnienia jednostkowych różnic w rozwoju uczniów. Nie można dostosować możliwości ucznia do ustalonego kryterium, gdyż będzie to dla niego krzywdzące i ocena nie będzie sprawiedliwa”(3)
          To nie zawsze tak jest, że jeżeli uczeń nie wykazuje chęci w realizacji zadania, ucieka z lekcji, unika wykonywania powierzonych zadań to świadczy o jego negatywnym stosunku do przedmiotu. Dlatego też zadaniem szkoły, zadaniem nauczyciela jest stworzenie uczniom warunków umożliwiających osiąganie potrzebnych umiejętności i niezbędnej wiedzy. A pogląd na efektywność procesu kształcenia daje ocena, która analizuje wyniki pomiaru dydaktycznego.
          Każdy nauczyciel musi zdawać sobie sprawę, że czynność, którą uczeń ma opanować w wyniku procesu edukacji powinna być określona ze względu na:
  1. cel kształcenia
  2. materiał nauczania
  3. wymagania programowe
          Te trzy czynniki muszą jasno określać, jaka wiedza i umiejętności mają być opanowane na poszczególne oceny szkolne. Uczeń musi znać własne możliwości, jaki poziom wiedzy posiada, a co musi jeszcze opanować. Uczeń na podstawie oceny określa siebie w stosunku do innych osób w tej samej grupie. Ocena ma, więc wpływ na rozwój psychofizyczny młodego człowieka, a wyjaśnienie zasadności wystawionej oceny ma wpływ na wszechstronny rozwój ucznia. To przecież nauczycielom, szkole zależy (zależeć powinno), aby ten wszechstronny rozwój ucznia przebiegał prawidłowo i w dobrym kierunku.
          Jednolity system oceniania pozwoli uniknąć sugestii i emocji, da uczniom rzetelną wiedzę, zmotywuje do nauki. Złe wykorzystanie oceny szkolnej może spowodować, że cały proces dydaktyczny i wychowawczy w szkole będzie zachwiany. Nauczyciele muszą zdać sobie sprawę, jaką funkcję pełni ocena, czy wszystko w szkole podlega ocenianiu, jakie są największe błędy w całym systemie wystawiania ocen w szkole.
          Najbardziej popularnymi formami sprawdzania wiedzy i umiejętności ucznia są prace klasowe, sprawdziany, testy. Jak niewielu nauczycieli zdaje sobie sprawę, że tylko dobrze skonstruowany test dydaktyczny daje możliwość sprawdzenia rzeczywistych osiągnięć ucznia. Testy osiągnięć szkolnych, ich rodzaje, budowa, ewaluacja bardzo wnikliwie opisują B. Niemierko oraz wzorujące się na jego ideologii D. Sołtys, M.K. Szmigiel. Wszystkim nauczycielom polecam literaturę tych autorów w celu pogłębiania własnej wiedzy na ten temat.
          Tylko jasność oceniania, rzetelnie opracowane wymagania, skuteczność sprawdzania wiedzy oraz przekazywanie komentarzy do oceny daje uczniowi, nauczycielowi i rodzicowi poczucie bezpieczeństwa i uporządkowania skutecznego uczenia się i nauczania.
          Każda ocena wystawiona przez nauczyciela jest to także ocena samego nauczyciela, jego umiejętności jako osoby przekazującej wiedzę i określone umiejętności. Wymagania edukacyjne są coraz wyższe i to ze względów nauczania. Nie ma w szkole przedmiotów ważnych i mniej ważnych. Program każdego z nich jest tak duży, że wiedza i umiejętności nie są możliwe do przyswojenia w jednakowej mierze przez każdego ucznia. Trudno być „omnibusem” w każdej dziedzinie nauki. Nie wolno nauczycielowi popełniać błędu dydaktycznego polegającego na bezwzględności wymagań dydaktycznych ponad siły dziecka. Zdolności i zainteresowania ucznia są inne, dlatego też część społeczności uczniowskiej nie radzi sobie z nauką. Pojawiają się fobie, nerwice, wagary. Stopniowo z biegiem lat zanika zainteresowanie nauką. Tak ważne jest, aby w całym procesie dydaktyczno-wychowawczym treści materiału programowego były skorelowane z potrzebami i możliwościami uczniów.
          Każdy nauczyciel musi sobie odpowiedzieć na pytania: Czy nie wymagam więcej niż nauczam?. Czy nie zadaję do domu więcej zadań i ćwiczeń, niż chciałbym, aby zadawano mojemu dziecku?. Czy nie utajniam ocen, bo jestem niepewny swoich decyzji?. Czy zawsze przygotowuję ucznia do sprawdzianu (tzw. Kontroli jego wiedzy i umiejętności)?. Czy moje zajęcia lekcyjne polegają na odpytywaniu i sprawdzaniu wiedzy, a opracowanie nowego tematu zadaję do domu?. Czy nie występuję wówczas w roli egzekutora, a nie nauczyciela?.
          Wdrożenie reformy systemu edukacji pozwoliło każdej polskiej szkole stworzyć własne, dobre warunki obiektywnego i rzetelnego oceniania. Wymaga to niestety ogromnego nakładu pracy, wprowadzenia zmian i ulepszeń poprzez stałe monitorowanie i ewaluację systemu.
          Zadaniem szkoły jest stworzenie uczniom takich warunków, aby mogli osiągnąć wiedzę i umiejętności na odpowiednich etapach kształcenia. Jednym z etapów procesu dydaktycznego jest właśnie ocena.


(1)L. Kusiak, W. Wodnicka, „O ocenianiu słów kilka...” Kwartalnik Metodyczny „Grono” Zielona Góra 2001, s. 16
(2) Wiczkowski K. „Zza i sprzed katedry, czyli jak oceniać sprawiedliwie.” Ostrołęka 1994 Wydawnictwo Stefan Podedworny, s.23
(3) Kosińska E. „Ocenianie w szkole.” Krótki poradnik psychologiczny. Kraków 2000 Rubikon, s. 57-58

Literatura:

« Powrót do spisu publikacji